Furkân suresi

Furkân suresi, 5. ayet

Furkân suresi, 5. ayet. وَقَالُوٓا۟ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ ٱكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَىٰ عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

veḳâlû esâṭîru-l'evvelîne-ktetebehâ fehiye tümlâ `aleyhi bükratev veeṣîlâ.

Diyanet İşleri

"(Bu Kur'an, başkalarından) yazıp aldığı öncekilere ait efsanelerdir. Bunlar ona sabah akşam okunmaktadır" dediler.

26 meali daha karşılaştır →

Mishary Rashid Alafasy murattal — ölçülü tempo 1

Sureyi kesintisiz dinle, okunan kelime işaretlensin

Okuma günlüğüne ekle

Bağlam2

Furkân 2–8 · surenin 5. ayeti / 77

Konu Furkān'ın indirilişi ve "bu ne biçim peygamber" itirazı Furkân 1–9 3

  1. Furkân 2

    O, göklerin ve yeryüzünün mülkü (hükümranlığı) kendisine ait olandır. Çocuk edinmemiştir. Mülkünde hiçbir ortağı da yoktur. O, her şeyi yaratmış ve yarattığı o şeyleri bir ölçüye göre takdir etmiştir.

  2. Furkân 3

    (İnkar edenler), Allah'ı bırakıp hiçbir şey yaratmayan ve zaten kendileri yaratılmış olan, üstelik kendilerine fayda ve zararları dokunmayan, öldürmeye, yaşatmaya ve ölüleri diriltip kabirden çıkarmaya güçleri yetmeyen ilahlar edindiler.

  3. Furkân 4

    İnkar edenler, "Bu Kur'an, Muhammed'in uydurduğu bir yalandan başka bir şey değildir. Başka bir topluluk da bu konuda ona yardım etmiştir" dediler. Böylece onlar haksız ve asılsız bir söz uydurdular.

  4. 5

    "(Bu Kur'an, başkalarından) yazıp aldığı öncekilere ait efsanelerdir. Bunlar ona sabah akşam okunmaktadır" dediler.

  5. Furkân 6

    (Ey Muhammed!) De ki: "O kitabı göklerin ve yerin sırrını bilen indirmiştir. Şüphesiz O, bağışlayandır, çok merhamet edendir."

  6. Furkân 7

    Dediler ki: "Bu ne biçim peygamber ki yemek yer, çarşıda pazarda dolaşır. Ona bir melek indirilseydi de, bu onunla beraber bir uyarıcı olsaydı ya!"

  7. Furkân 8

    "Yahut kendisine bir hazine verilseydi veya ürününden yiyeceği bir bahçesi olsaydı ya!" Zalimler, (inananlara): "Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz" dediler.

Tefsir4

2 eser · ayetin kendisi değil, ona getirilmiş yorum

Tefsîru's-Sa'dî 5

Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân fî Tefsîri Kelâmi'l-Mennân (Türkçe)

Abdurrahman b. Nâsır es-Sa'dî (v. 1957)

5. Onların Kur'ân hakkındaki sözleri arasında şunlar da vardır: Muhammed’in getirmiş olduğu bu Kitap “öncekilerin efsaneleridir. Onları başkalarına yazdırmıştır.” Yani bu, dilden dile dolaşan, herkesin aktarıp durduğu ve Muhammed’in de yazdırdığı öncekilere ait hikayeler ve masallardır, “ve sabah akşam onlar kendisine okunmaktadır.” Onların bu sözleri birkaç büyük ve asılsız iddiayı içermektedir:

1- Evvela insanların en iyisi, en doğru sözlüsü olan Allah Rasûlünü yalancılıkla ve Allah’a karşı cüretkârlıkla itham etmektedirler.

2- Sözlerin en doğrusu, en büyüğü ve en değerlisi olan bu Kur’ân-ı Kerîm’in yalan ve iftira olduğunu söylemektedirler.

3- Bu iddiaları, onların Kur'ân’ın benzeri bir söz söyleyebilecekleri ve her açıdan eksik olan insanın, her bakımdan kamil olan Yaratıcı’ya sıfatlarından birisi olan kelam sıfatında denk olduğu anlamını içermektedir.

4- Allah Rasûlünün durumu onlar tarafından bilinmekteydi. Onu en iyi bilenler onlardı. Ve onlar bilirlerdi ki o, yazmayı bilen birisi değildi. Kendisi için bir şeyler yazan kimselerle de bir araya gelmemişti. Onlar, herhangi bir dayanakları bulunmaksızın böyle bir iddiada bulunmuşlardı. Bundan dolayı Allah, onların iddialarını reddetmek üzere şöyle buyurmaktadır:

el-Muhtasar 6

el-Muhtasar fî Tefsîri'l-Kur'âni'l-Kerîm (Türkçe)

Merkezü Tefsîr li'd-Dirâsâti'l-Kur'âniyye

Kur'an'ı yalanlayan bu kimseler yine şöyle dediler: "Kur'an; Muhammed'in öncekilerden aktardığı, masallardır ve bu; (Kur'an) gündüzün başında ve sonunda ona okunmaktadır." dediler.

Kelimeler

9 kelime · kök bağlantısı bütün geçişlere götürür
  1. وَقَالُوٓا۟ ve kalu ve dediler kök: قول
  2. أَسَـٰطِيرُ esatiru masalları kök: سطر
  3. ٱلْأَوَّلِينَ l-evveline evvelkilerin kök: اول
  4. ٱكْتَتَبَهَا ktetebeha onları yazmış kök: كتب
  5. فَهِىَ fe hiye onlar
  6. تُمْلَىٰ tumla yazdırılıyor kök: ملو
  7. عَلَيْهِ aleyhi kendisine
  8. بُكْرَةًۭ bukraten sabah kök: بكر
  9. وَأَصِيلًۭا ve esilen ve akşam kök: اصل

Keşif7

Bu ayet neyle ilişkili

İlgili ayetler 8 bağ · gerekçesi yanında yazar

  • Aynı kök: اصل (10 geçiş) · Aynı kök: بكر (12 geçiş)

    O'nu sabah akşam tespih edin.

  • Aynı kök: اصل (10 geçiş) · Aynı kök: بكر (12 geçiş)

    Ey insanlar! Allah'a ve Peygamberine inanasınız, ona yardım edesiniz, ona saygı gösteresiniz ve sabah akşam Allah'ı tespih edesiniz diye (Peygamber'i…

  • Aynı kök: اصل (10 geçiş) · Aynı kök: بكر (12 geçiş)

    Sabah akşam Rabbinin adını an.

  • Aynı kök: ملو (10 geçiş)

    İnkar edenler, kendilerine vermiş olduğumuz mühletin, sakın kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Biz, onlara ancak günahları artsın diye…

  • Aynı kök: ملو (10 geçiş)

    Ben onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım çetindir.

  • Aynı kök: ملو (10 geçiş)

    Andolsun, senden önce de nice peygamberler alaya alındı da ben inkar edenlere bir süre (mühlet) verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Benim…

  • Aynı kök: بكر (12 geçiş)

    "Bizim için Rabbine dua et de onun nasıl bir sığır olduğunu bize açıklasın." dediler. Musa şöyle dedi: "Rabbim diyor ki: O, ne yaşlı, ne körpe, ikisi…

  • Aynı kök: بكر (12 geçiş)

    Zekeriya, "Rabbim! (çocuğum olacağına dair) bana bir alamet ver" dedi. Allah da şöyle dedi: "Senin için alamet, insanlarla üç gün konuşamaman, ancak…

Bu ayeti taşıyan yazmalar 8

78 yazma · en eski 5 tanesi

Tamamı: yazma kataloğu

Diğer mealler9

26 meal daha · Diyanet İşleri yukarıda
Karşılaştır — hangi mealler görünsün?

Seçim bu sayfada geçerlidir; başka bir ayete geçince sıfırlanır. Saklamak tarayıcıda betik çalıştırmayı gerektirirdi, okuma ekranında betik çalıştırmıyoruz.

Hiçbir meal işaretlenmedi. Yukarıdaki listeden en az bir meal seçin ya da “yalnızca işaretlediklerimi göster” kutusunu kapatın.

Mehmet Okuyan

(Müşrikler) "Bu (ayetler, başkasına) yazdırıp sabah akşam kendisine okunmakta olan öncekilerin masallarıdır!" dediler.

Mustafa İslamoğlu

Ve; "Bu, sabah akşam (ezberlemesi için) kendisine okunsun diye, başkalarına yazdırdığı eskilerin efsaneleridir" dediler.

Muhammed Esed

Ayrıca, "Onun, sabah akşam kendisine okunsunlar diye yazdırdığı eskilerin masalları, efsaneleridir bu!" diyorlar.

Ahmed Hulusi

Dediler ki: "Bunlar, sabah - akşam okunması için kendisinin yazdırtmış olduğu, eskilerin masallarıdır. "

Ali Bulaç

Ve dediler ki: "Bu, geçmişlerin uydurduğu masallardır, bir başkasına yazdırmış olup kendisine sabah akşam okunmaktadır."

Ali Özek ve heyeti

Yine onlar dediler ki: (Bu âyetler), onun, başkasına yazdırıp da kendisine sabah akşam okunmakta olan, öncekilere ait masallardır.

Ali Rıza Safa

Bir de şöyle dediler: "Onun yazdırdığı, sabah-akşam kendisine okunan öncekilerin söylenceleridir!"

Bayraktar Bayraklı

Kafirler, "Kur'an ayetleri, öncekilerin masallarıdır. Onları kendisi yazdırmıştır. Bunlar sabah-akşam kendisine okunmaktadır" dediler.

Edip Yüksel

Dediler, "Yazıp durduğu şey evvelkilerin masallarıdır; gece gündüz kendisine dikte edilmektedir." dipnot 1

Edip Yüksel — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    * Muhammed peygamberin döneminde yaşayanlar onun okuryazar olduğunu biliyorlardı. Muhammed peygamber, Tanrı'dan aldığı Mesajı kendi elleriyle yazmıştır.

Edip Yüksel (Eski Baskı)

Dediler, 'Yazıp durduğu şey evvelkilerin masallarıdır; gece gündüz kendisine dikte edilmektedir.'

Elmalılı (sadeleştirilmiş)

Yine dediler ki: "Bu eskilerin masallarıdır, onları yazdırtmış da akşam sabah onlar kendisine okunuyor."

Elmalılı Hamdi Yazır

"Ve o evvelkilerin esatıyrı, onları yazdırtmış da sabah akşam kendisine onlar okunuyor" dediler

Erhan Aktaş

Ve "O, onun yazdırdığı ve sabah akşam dipnot 1 ona dikte ettikleri evvelkilerin masallarıdır." dediler.

Erhan Aktaş — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    Devamlı, her zaman, gün boyu.

Erhan Aktaş (10. Baskı)

Ve "O, onun yazdırdığı ve sabah akşam dipnot 1 ona dikte ettikleri evvelkilerin masallarıdır." dediler.

Erhan Aktaş (10. Baskı) — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    Devamlı, her zaman, gün boyu.

Erhan Aktaş (Eski Baskı)

Ve "O, onun yazdırdığı ve sabah akşam dipnot 1 ona okunan evvelkilerin masallarıdır." dediler.

Erhan Aktaş (Eski Baskı) — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    Devamlı, her zaman, gün boyu.

Gültekin Onan

Ve dediler ki: "Bu, geçmişlerin uydurduğu masallardır, bir başkasına yazdırmış olup kendisine sabah akşam okunmaktadır."

Hasan Basri Çantay

(Şöyle) dediler: "(Bu ayetler) onun başkasına yazdırıb da kendisine sabah akşam okunmakda olan, evvelkilere aaid masallardır"!

İbni Kesir

Ve dediler ki: Öncekilerin masallarıdır. Başkalarına yazdırıp sabah akşam kendisine okunmaktadır.

Mehmet Alagaş

(4-20) Kafirler dedi ki, bu onun uydurduğu bir iftiradır, başka bir kavim de ona, bu iftirada yardım etti dediler. Böylece zulüm ve yalana kadar işi vardırdılar. Evvelkilerin masallarını birilerine yazdırtmış ve de ona sabah akşam o masallar okunuyor dediler. De ki Onu göklerin ve yerin gizliliğini / sırrını bilen indirdi. O, bağışlayan dır, esirgeyendir. Dediler ki bu Resule ne oluyor ki yemek yiyor çarşılarda yürüyor , oysa ki ona bir melek inmeliydi ve onunla beraber uyarı işini yapmalıydı. Ona bir hazine verilmeliydi veya yedi ği bir bahçesi olmalıydı. Zalimler dediler ki sadece ve sadece büyülenmiş / sihirlenmiş bir adama uyuyorsunuz o kadar. Bak! nasıl da sana misaller veriyorlar, artık onlar saptılar ve artık herhangi bir yola da girmeye güçleri yetmez. Eğer isterse sana, bun ların dediklerinden de h ayırlı, altlarından nehirler akan cennetleri ve sarayları / kasırları yapacak olan ne de mübarektir. Bilakis, saati de yalanladılar, biz de saati yalanlayan kişi için alevli ateşi hazır ettik . Uzak bir yerden göründüğünde onun / cehennemin öfkelenişinin uğultusunu işitirler. Dokuna dokuna çarpa çarpa dar bir yerden onunla /cehennemle buluştuklarındaysa işte tam da orada, yok olmak için çağrıda bulunurlar / dua ederler. B ugün yok olmayı bir kez çağırmayın, yok olmayı çok kez çağırın. Deki bu mu hayırlı ya da sakınanlara vaad edilen kalıcı cennet mi? Orası onlara varacakları bir ödüldür. Onlara orada ne istiyorlarsa vardır, orada kalıcı olmaları Rabbinin sorumlu olduğu bir vaadidir. R abbin onları ve Allah ’tan başka taptıklarını biraraya topladığında der ki, sizler mi işte şu kullarımı saptırdınız? ya da onlar kendileri mi yoldan saptılar? Seni üstün tutarız ki bize senden başkasını dost edinmek yakışmaz ve lakin onlar ı da ve atalarını da sen nimetlerinle geçindirdin, onlar da hatırlatıcıyı unuttular ve de helake layık bir kavim oldular dediler. İşte taptıklarınız, söylediklerinizi de reddedip sizi yalancı çıkardı, artık azabı savmaya da yardım görmeye de güç yetiremeyeceksiniz. Sizden kim zulmederse ona büyük bir azap tattıracağız. Senden önce Resulleri de yemek yiyenler ve çarşılarda yürüyenler olarak gönderdik. Sizin kiminizi kiminizle sınayarak ayrıştırdı bakalım sabredebilecek misiniz? Rabbin görendir. Bizimle buluşmayı ü mit etmeyenler keşke üzerimize melekler indirilse veya rabbimizi görsek dediler. Onlar kendilerini büyük gördüler ve büyük bir azgınlık gösterdiler. Melekleri görecekleri gün , işte o gün , suçlulara müjde yoktur , onlara size yasaktır, size yasaklanmıştır, denilecektir. Amel olarak ne yapmışlarsa onları ele alırız ve saçılmış uçuşan toz haline getiririz / heba ederiz. Cennet halkının durdukları yer ise hayırlı istirahat ettikleri yer ise güzeldir. O gün sema bulutlu bir şekilde parçalanacak ve melekler ard arda indirilecektir. O gün, gerçek egemenlik / mülkiyet Rahman’ındır. Kafirlere de çok zorlu bir gündür. O gün zalimler ellerini ısıracak eyvah keşke Resullerle beraber bir yol tutsaydım diyecekler. Veyl olsun bana ki keşke falanı filanı dost edinmeseydim. Kesin olan şu ki bana hatırlatıcı geldikten sonra beni ondan saptıran şeytan, insanı yapayalnız bırakır.

Rowwad Tercüme Merkezi

Ve dediler ki: “(Bu) öncekilerin masallarıdır. Onu başkalarından alıp yazmıştır. Onlar sabah akşam kendisine okunmaktadır.”

Süleyman Ateş

Dediler: "Evvelkilerin masalları, onları yazmış, sabah akşam onlar kendisine yazdırılıyor."

Süleymaniye Vakfı

Bir de şunu dediler: "Bu; öncekilerin yazılarıdır dipnot 1 , Muhammed onlardan derleyip toplamaktadır. Bu ona sabah akşam yazdırılıyor."

Süleymaniye Vakfı — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    Ayette geçen esatir (أَسَاطِيرُ) kelimesi, bir şeye hiza vermek, saf tutturmak" anlamına gelen satr (سطر) kökünden türemiş olan usture (اسطورة) kelimesinin çoğuludur. Satara (سَطَرَ) fiilinin "yazı yazmak" anlamına gelmesi, harflerin hizaya sokulması, anlamlı bir şekilde sıralanması sebebiyledir. Dokuz yerde geçen esatiru'l-evvelin (أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ) ifadesi, Kur'an'da anlatılanların yeni şeyler olmadığını, önceki kitaplarda olanların tekrarı olduğunu belirtmek için kafirlerin kullandıkları alaycı bir ifadedir. Bunu söyleyerek Kur'an'ın önceki kitapları tasdikini istismar etmeye çalışmışlardır (En'am 6/25, Enfal 8/31, Nahl 16/24, Müminun 23/83, Neml 27/68, Ahkaf 46/18, Kalem 68/15, Mutaffifin 83/13).

Süleymaniye Vakfı (Eski Baskı)

Bir de şunu dediler: "Bunlar eskilerin masallarıdır dipnot 1 ; yazdırtmış, ve sabah akşam ona okutturuluyor. ezberletiliyor."

Süleymaniye Vakfı (Eski Baskı) — dipnotlar

  1. metne dön, dipnot 1
    أَسَٰطِيرُ (Satır) Kuranın öğrettiği Kavramlar proğramında işlenmişti.

Şaban Britch

(Bu Kur'an) Öncekilerin masallarıdır ve Onu birisine yazdırmış, sabah akşam kendisine okunuyor, dediler.

Şaban Piriş

-Öncekilerin masalları.. Onu birisine yazdırmış, sabah akşam kendisine okunuyor, dediler.

Yaşar Nuri Öztürk

Dediler ki: "Öncekilerin masallarıdır bu. Birilerine yazdırdı onu. O ona sabah akşam birileri tarafından yazdırılıyor."

İngilizce çeviriler

(27)

Abdel Khalek Himmat

And they designate the divine discourse a fictitious narrative and say: "Tales of those of old which he -the Messenger- reduced to writing as they are dictated to him morning and evening.

Abdul Haleem

and they say, ‘It is just ancient fables, which he has had written down: they are dictated to him morning and evening.’

Abdullah Yusuf Ali

And they say: "Tales of the ancients, which he has caused to be written: and they are dictated before him morning and evening."

Abul A'la Maududi

They say: "These are merely fairy tales of the ancients which he has got inscribed and they are then recited to him morning and evening."

Aisha Bewley

They say, ‘It is myths of previous peoples which he has had transcribed and which are read out to him in the morning and the evening. ’

Al-Hilali & Khan

And they say: "Tales of the ancients, which he has written down: and they are dictated to him morning and afternoon."

Ali Quli Qarai

They say, ‘He has taken down myths of the ancients, and they are dictated to him morning and evening. ’

Amatul Rahman Omar

They (also) say, `(This Qur'ân consists of) fables of the ancients that he has got written down and now they are read out to him morning and evening. '

Arthur John Arberry

They say, 'Fairy-tales of the ancients that he has had written down, so that they are recited to him at the dawn and in the evening. '

Bijan Moeinian

The unbeliever say: "Qur’an is nothing but ancient stories/ myths given to him in writing early in the morning and at night (when nobody witnesses it). "

E. Henry Palmer

And they say, 'Old folks' tales, which he has got written down while they are dictated to him morning and evening. '

Edip-Layth

They said, "Mythologies of the ancient people; he wrote them down while they were being dictated to him morning and evening."

George Sale

They also say, these are fables of the ancients, which he hath caused to be written down; and they are dictated unto him morning and evening.

Hamid S. Aziz

And those who disbelieve say, "This is nothing but a lie which he has invented, and another people hath helped him with it;" But, in truth, it is they who have wrought an injustice and a falsehood.

Mahmoud Ghali

And they have said, "Myths of the earliest (people) that he has had written down so that they are dictated to him before sunrise and at nightfall. "

Marmaduke Pickthall

And they say: Fables of the men of old which he hath had written down so that they are dictated to him morn and evening.

Mohamed Ahmed - Samira

And they say: "These are fables of antiquity he has invented, which are dictated to him morning and evening. "

Muhammad Asad

And they say, "Fables of ancient times which he has caused to be written down, so that they might be read out to him at morn and evening!"

Mustafa Khattab

And they say, "˹These revelations are only˺ ancient fables which he has had written down, and they are rehearsed to him morning and evening."[1]

Progressive Muslims

And they said: "Tales of the people of old, he wrote them down while they were being dictated to him morning and evening. "

Rashad Khalifa

They also said, "Tales from the past that he wrote down; they were dictated to him day and night.",

Sahih International

And they say, "Legends of the former peoples which he has written down, and they are dictated to him morning and afternoon. "

Sam Gerrans

And they say: “Legends of the former peoples he has written, and they are dictated to him morning and evening.”

Shabbir Ahmed

And they say, "Fables of ancient times which he has written down as they are dictated to him morning and evening. "

Syed Vickar Ahamed

And they say: "Stories of the old times, which he has made to be written: And they are dictated before him morning and afternoon. "

Taqi Usmani

And they said, "(These are) the tales of the ancients he (the messenger) has caused to be written, and they are read out to him at morn and eve."

The Monotheist Group

And they said: "Fictional tales of old! He wrote them down while they were being dictated to him morning and evening."

Notlar ve kaynaklar

  1. Kaynaklı bilgi — Furkân suresi, 5. ayet kıraati — Mishary Rashid Alafasy. EveryAyah — ayet ayet kıraat arşivi · Kayıtlar kârîlere aittir; arşiv ücretsiz dağıtım için yayımlanır. İzin proje sahibi tarafından yürütülür (karar 2026-09-06).
    ↩
  2. Bağlam metinleri Diyanet İşleri mealindendir; bu ayetin bütün mealleri aşağıdadır. Birleşik numaralar (Diyanet İşleri bu ayetleri tek metin olarak veriyor) aralık olarak yazılır. ↩
  3. Konu başlıkları platform derlemesidir; bir tefsirden alınmamıştır. ↩
  4. Tefsir ayetin kendisi değil, ona getirilmiş bir YORUMDUR; her eser kendi geleneğinden konuşur ve aralarında fark olabilir. Yukarıdaki 2 eser tek doğru olarak değil, kaynağıyla birlikte verilir (plan §12.9). ↩
  5. QuranEnc.com · sürüm 1.0.0 · anahtar turkish_saadi. Rowwad Tercüme Merkezi gözetiminde Türkçeye çevrildi. Selefî geleneğe ait bir tefsirdir; tek başına değil, kaynak etiketiyle ve başka tefsirlerle birlikte gösterilmelidir (plan §12.9).
    Kaynaklı bilgi — Furkân suresi, 5. ayet tefsiri — Tefsîru's-Sa'dî. QuranEnc — Kral Fahd Kur'an-ı Kerim Basım Kompleksi · quranenc.com — yeniden yayin izinli; degistirilmeden, kaynak ve surum belirtilerek
    ↩
  6. Kur'an bütünlüğünü gözeten kısa/özet tefsir; bir kurul eseridir, tek müellifi yoktur. QUL kaynak 258 üzerinden alındı (indirme oturum açmayı gerektirir).
    Kaynaklı bilgi — Furkân suresi, 5. ayet tefsiri — el-Muhtasar. QUL — Quranic Universal Library (Tarteel) · Yeniden yayın izinli — izin proje sahibi tarafından alındı (2026-09-06)
    ↩
  7. Her bağın gerekçesi yanında yazar. Bunlar yorum değil, ortak kıssa / olay / kök / kavram sayımıdır. Meal parçaları Diyanet İşleri mealindendir. ↩
  8. Görüntüler kullanım kısıtlı olduğu için burada gösterilmez, kaynağa bağlanır. Kaynak: Corpus Coranicum (BBAW), CC BY-SA 4.0. ↩
  9. Mealler arasındaki fark yorum farkıdır; hiçbiri tek doğru olarak sunulmaz. ↩